Հայերէն բառարան

Աղբիւր՝ Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): էջ 1522

ՆՈՐ

(beta)

ՄԻՏՔ

գոյական
    1. հոգեկան կարողութիւն, որով կը մտածենք ու կը տրամաբանենք. մտածողութիւն, դատողութիւն.

    2. խելք, իմացականութիւն.

    3. մտորում, խորհրդածութիւն, խոհ.

    4. խորհուրդ, իմաստ, նշանակութիւն.

    5. դիտում, դիտաւորութիւն, նպատակ, ծրագիր.

    6. յիշողութիւն.

    7. ուշք, ուշադրութիւն.

    8. կարծիք, վարկած.

    9. հոգի.

    10. պատճառ։

Արմատ՝ մտածել բայի։

Բաղադրեալ Բայեր

Ի մտի ունենալ (Գրբ.)

ներգործական բայ
1. միտքին՝ մտածումին մէջ ունենալ.
2. յիշել, չմոռնալ։

Մէկուն միտքը ջրել

ներգործական բայ հերքել մէկուն կարծիքը:

Միտք առնել

ներգործական բայ գաղափարներ առնել։

Միտք ընել

ներգործական բայ
1. մտածել.
2. յիշել։

Միտք յղանալ

ներգործական բայ ծրագիր՝ մտածում ունենալ՝ ծագեցնել:

Միտքերը բաժնել (մէկուն)

ներգործական բայ համակարծիք ըլլալ։

Միտքերը բաժնել՝ կիսել մէկուն հետ

ներգործական բայ մտածումները փոխանցել մէկուն. իր մտածումներուն հաղորդակից դարձնել:

Միտքերու մէջ իյնալ

չէզոք բայ
    1. մտածումներու մէջ խորասուզուիլ.
    2. մտամոլոր դառնալ.
    3. մտատանջուիլ։

Միտքէ հանել

ներգործական բայ մոռնալ ջանալ, մտահան ընել։

Միտքէ ձգել

ներգործական բայ մոռնալ:

Միտքէն անցընել

ներգործական բայ
    1. որեւէ բանի կարելիութեան՝ անհրաժեշտութեան մասին մտածել.
    2. կարծել.
    3. նախազգալ։

Միտքէն անցնիլ

չէզոք բայ
1. կասկած ունենալ.
2. նախազգալ, մտածել։

Միտքէն երթալ, Միտքէն ելլել, Միտքէն իյնալ, Միտքէն թռչիլ

չէզոք բայ մոռնալ՝ մոռցուիլ:

Միտքէն ըլլալ

չէզոք բայ մտադրուիլ:

Միտքը բերել

ներգործական բայ յիշել, վերյիշել։

Միտքը գալ

չէզոք բայ յիշուիլ, վերյիշուիլ։

Միտքը գործել

ներգործական բայ գիտակցել:

Միտքը չգործել

ներգործական բայ
1. չգիտակցիլ.
2. յուզման՝ նեղութեան՝ հարուածի պատճառով՝ միտքին բնական աշխատանքին դադարիլը:

Միտքը դնել

ներգործական բայ մտադրել, ծրագրել, առաջադրել, նպատակադրել:

Միտքը ժողվել

ներգործական բայ սթափիլ:

Միտքը իյնալ

չէզոք բայ յանկարծ յիշել՝ վերյիշել։

Միտքը հաւաքել

ներգործական բայ
1. աշխատանք թափել մոռցածը վերյիշելու.
2. սթափիլ, միտքը ամփոփել:

Միտքը ձգել

ներգործական բայ յիշեցնել:

Միտքը մաշեցնել

ներգործական բայ մտատանջուիլ:

Միտքը ուրիշ տեղ ըլլալ, Միտքը ուրիշ տեղ տանիլ

չէզոք բայ խելքը ուրիշ բանով՝ տեղով զբաղեցնել, ուշադրութիւնը ուրիշ տեղ տարուիլ՝ դարձուիլ:

Միտքը պահել

ներգործական բայ յիշել, չմոռնալ:

Միտքը պղտորիլ

չէզոք բայ կասկածիլ, գայթակղիլ։

Միտքը փոխել

ներգործական բայ նախկին, մտադրութիւնը՝ ծրագիրը փոխել:

Միտքի երթալ

չէզոք բայ
1. կարծել.
2. կասկածիլ:

Միտքի՝ միտքերու ծովը իյնալ

չէզոք բայ մտածումներու մէջ խորասուզուիլ։

Միտքին մէջ առնել-տալ

ներգործական բայ կշռադատել:

Միտքին մէջ դնել

ներգործական բայ մտադրել։

Միտքին մէջ ըսել

ներգործական բայ ինքն իրեն մտածել՝ խորհիլ:

Միտքին մէջ ծիծաղիլ

չէզոք բայ առանց արտաքնապէս ցոյց տալու, գաղտնօրէն՝ ծաղրի ենթարկել՝ արհամարհել:

Դարձուածքներ

Մեծ միտք

հանճար։

Միտքերու փոխանակում

կարծիքներու՝ տեսակէտներու՝ փոխանակում՝ փոխանցում՝ ելոյթի՝ ժողովի՝ գրաւոր խօսքի միջոցով:

Միտքը բաց

1. արթնամիտ, ուսման՝ յառաջդիմութեան ընդունակ.
2. չքօղարկուած խօսող։ Հկնշ. միտքը գոց։

Միտքը ծուռ

1. գէշ նպատակ հետապնդող.
2. շնացող։

Միտքի զաւակ

1. միտքի ստեղծագործութիւն.
2. անձ, որ տուեալ մեծ մարդու մը միտքին կնիքը կը կրէ իր վրայ:

Միտքի թել

մտածումներու տրամաբանական ներքին կապ:

Միտքի թռիչք

խոյանք՝ երեւակայութեան թռիչք։

Միտքով

    1. ուշիմ.
    2. դիտաւորեալ, նպատակով.
    3. իմաստով, նշանակութեամբ:

ՆՈՐ

(beta)

ՄՈՒՏՔ

գոյական
    1. մտնելը, ներս գալը.

    2. այն տեղը, ուրկէ մտնելու՝ մտցնելու գործողութիւնը կը կատարուի. բերան, պռունկ.

    3. դուռ, դարպաս.

    4. սեմ, անցք.

    5. նախասենեակ, գաւիթ, նախասրահ.

    6. մերձեցում, բացում.

    7. մտնելու իրաւունք. օրինակ՝

‣ մուտքը արգիլուած է.

    8. արեւուն մայր (մար) մտնելու տեղը՝ կողմը. արեւմուտք.

    9. արեւուն մայր մտնելը. մայրամուտ.

    10. ժամանում.

    11. ընդունելութիւն.

    12. սկիզբ, գլուխ (օրուան, ամսուան, տարուան). օրիակ՝

‣ կիրակմուտք, աշնանամուտ.

    13. նախաբան, նախերգանք, յառաջաբան.

    14. (Փոխաբերական իմաստ) շահ, եկամուտ, հասոյթ.

    15. ստացուած գումար.

    16. տոմարական՝ հաշուապահական տետրին ձախ կողմի երեսը, ուր կ՚արձանագրեն ստացուած գումարները եւ ապրանքները.

    17. պետական տուրք եւ մաքս (որոնք պետութեան եկամուտի գլխաւոր աղբիւրներն են):

Տեսակներ

— Արեւի՝ արեւմուտք:

— Գիրքի՝ ներածութիւն:

— Լոյսի՝ լուսամուտ:

— Խոշոր՝ դարպաս։

— Հաշուետոմարի՝ պահանջք։

— Նախամուտ՝ յառաջաբան, նախաբան, երկու խօսք:

Բաղադրեալ Բայեր

Մուտք բանալ

ներգործական բայ
1. մտնելու տեղ բանալ.
2. մուտքը՝ մտնելը թոյլատրել։

Մուտք գործել

ներգործական բայ մտնել, թափանցել։

Մուտք ընել

ներգործական բայ
1. իբրեւ մուտք արձանագրել՝ հաշուի առնել՝ մտցնել.
2. նախաբան ընել։

Մուտք ունենալ

ներգործական բայ
1. մտնելու տեղ՝ անցք ունենալ.
2. մտնելու իրաւունք՝ թոյլտուութիւն ունենալ։

Դարձուածքներ

Մուտքի մատեան

1. հիմնարկութեան մը մուտքերը արձանագրելու՝ գրանցելու տետր՝ մատեան.
2. հիմնարկութեան մը պաշտօնեաներուն՝ գործաւորներուն գործատեղի հասնելու ժամը արձանագրելու տետր։

Մուտքի քննութիւն

տեղ մը մտնելու՝ ընդունուելու հարցումներուն պատասխանում:

ՆՈՐ

(beta)

ՍԿԻԶԲ

գոյական
    1. այն վայրկեանը՝ երբ բան մը երեւան կ՚ելլէ՝ գոյութիւն կը ստանայ (ժամանակ).
    2. այն կետը՝ ուրկէ ծագում առած է կամ կ՚առնէ որեւէ բան. սկզբնաւորման տեղ (տարածութիւն).
    3. գործողութեան՝ ընթացքի առաջին ծայրը՝ քայլը՝ փուլը.
    4. որեւէ բանի առաջին մասը՝ հատուածը.
    5. որեւէ բանի սկսիլը.
    6. ծագում, պատճառ, գոյացում, ծնունդ, արմատ, գլուխ, աղբիւր:

Տեսակներ

— Ամսուան՝ ամսեգլուխ:

— Գիրքի՝ յառաջաբան, մուտք, ներածութիւն, երկու խօսք:

— Երաժշտական կտորի մը՝ նախերգանք:

— Պատարագի՝ ժամամուտ:

— Տարուան՝ ամանոր, տարեգլուխ:

Աղբիւր՝ Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): էջ 2136

ՆՈՐ

(beta)

ՄՏՆԵԼ