Հայերէն բառարան

＋գաւառական նշանակութիւն 10. Քամի, հովան, յօդացաւ։

Նմանութեամբ
11. Տե՛ս Շորշոփ։

⨀հին նշանակութիւն 12. Զգեստի ծալքերը, որ քամին հովահարում է. (անստոյգ նշանակութիւն)։

Բաղադրեալ Բայեր

Հով անել

չէզոք բայ
1. Հով լինել։

‣ Այս մի քանի օր է՝ հով է անում։

2. Հով տեղ նստելով հովանալ, զովանալ։

3. Հովութիւն տալ, հովացնել, շուաք անել։

‣ Այս ծառը լաւ հով է անում։
‣ Ջուրը խմեցի, հով արաւ։

4. Զովութիւն տարածել, զով քամի փչել։

‣ «Հով արէք, սարեր, հով արէք»։
‣ «Սարերը հով չեն անում» (ժողովրդական երգ)։

Աղբիւր՝ Ստեփան Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան. Երեւան: Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն (1944): էջ 1280

ՆՈՐ

(beta)

1. մեր այբուբենին տասնըվեցերորդ տառը եւ տասնըմէկերորդ բաղաձայնը, որ երգաձայնական բաց կոկորդային՝ հագագային հնչիւն ունի, աւելի փափուկ քան խ, որ կ՚արտասանուի կոկորդի ձայնական ճեղքը (= հագագը) նեղցնելով.

լեզուաբաններու կարծիքով տառ մը ըլլալէ ասելի թաւացումի նշան մըն է ձայնաւորով սկսող կարգ մը բառերու վրայ.

2. գլխագիր հ-ն, քովը կէտ (= Հ.), դասական թուական ածական է եւ կը նշանակէ եօթանասուներորդ, իսկ նոտրգիր կամ բոլորգիր կամ շեղագիր հ-ն բացարձակ թուական ածական է եւ կը նշանակէ եօթանասուն.

3. լծորդ է խ-ի. օրինակ՝

‣ կոհակ=կոխակ, խոյ = հոյ, հաղբք = խաղբք, եւ այլն.

4. յունարէն սկզբնատառ բի (n) տառը հ-ով փոխանակուած է մեր լեզուին հին բառերուն մէջ. օրինակ՝

‣ բադէր = հայր, եւ այլն.

5. որոշ բառերու սկիզբը սաստկացուցիչ դեր կը կատարէ. օրինակ՝

‣ հզօր, հպարտ, հմուտ, հլու, հուժկու, եւ այլն.

6. կան բառեր ալ, որոնք սկզբնատառ հ-ն երբեմն կը պահեն եւ երբեմն ալ առանց անոր կը գործածուին. օրինակ՝

‣ համբառնալ = ամբառնալ, հարբենալ = արբենալ, հսկայ = սկայ, համբարել = ամբարել, հաւատ = աւատ, հանդերձապետ = անդերձապետ, եւ այլն.

7. որոշ ժողովրդական կամ ռամկօրէն լեզուի բառերուն վրայ անիկա աւելցուած կը գործածուի. օրինակ՝

‣ որթ = հորթ, ունդ = հունտ, ագանիլ = հագնիլ, արբած = հարբած, եւ այլն. համեմատել նաեւ օդ [իք] = հօտ, ոգի = հոգի.

8. պարսկերէն կամ պահլաւերէն բառերու սկզբնատառ. ֆ-ն հ-ով փոխանակուած է մեր մէջ. օրինակ՝
9. բարդուած կրկնաւոր թառերու երկրորդ արմատին հ-ն կը կորսուի ընդհանրապէս. օրինակ՝

‣ հեղ + հեղ = հեղեղ, հեծ + հեծ = հեծեծել, եւ այլն.

10. հարկանել եւ հատանել բայերու արմատով բարդուած բառերու մէջ ալ հ-ն ինկած կը տեսնենք. օրինակ՝

‣ փողար = փողհար = փողահար, փայտատ = փայտհատ = փայտահատ, եւ այլն.

11. սովորաբար երկու նոյն ձայւանորներու միջեւ հ կ՚ասելցուի. օրինակ՝

Աղբիւր՝ Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): էջ 1094

ՆՈՐ

(beta)

ՈՎ

դերանուն
1. այն մարդը որ. օրինակ՝

‣ ով անմեղ է, արքայութեան պիտի արժանանայ.

2. ամէն մարդ, ամէն ոք. օրինակ՝

‣ ով ներկայ էր, իր բաժինը առաւ.

3. ոեւէ մէկը, անորոշաբար. օրինակ՝

‣ ո՞վ կ՚ուզէ թող գանգատի.

4. իբրեւ հարցական դերանուն կը գործածուի հարցական նախադասութիւններու մէջ (ո՞ր մարդը, ո՞ր մէկը). օրինակ՝

‣ ո՞վ էր դուռը թակողը.

5. հարցական խօսք՝ դիմացինին ըսածը կրկնել տալու նպատակով (իբր թէ չէ հասկցած). օրինակ՝

‣ Ղուկասը եկաւ։ Ո՞վ.

6. նոյնպիսի հարցական խօսք՝ զարմանք արտայայտելու համար (իբր թէ չի հաւատար լսածին). օրինակ՝

‣ քեզ ալ կ՚ամբաստանեն: = Զո՞վ : Զի՞ս.

7. կիսահարցական խօսքերու (անուղղակի հարցում) երկրորդական նախադասութիւններու մէջ (այս պարագայէն կը գրուի շեշտով). օրինակ՝

‣ չըսաւ թէ ո՛վ է.

8. ո՛չ ոք, ոեւէ մէկը. օրինակ՝

‣ ո՞վ սիրտ ունէ լալու.

9. բաշխական նշանակութեամբ՝ մէկը... մէկը, ոմանք . . . ոմանք. օրինակ՝

‣ բազմաթիւ մարդիկ եկան. ով՝ հետիոտն, ով՝ ինքնաշարժով, ով՝ ուղղաթիռով.

10. հակադրական-ժխտական իմաստով՝ ցոյց կու տայ հակադրուող անձերէն մէկուն անարժանութիւնը. օրինակ՝

‣ ո՞վ պայքարեցաւ, ո՞վ վարձատրուեցաւ։

Ո՜Վ

ձայնարկութիւն
1. կոչական ձայնարկութիւն, որ կը դրուի այն բառէն (սովորաբար գոյական) առաջ, որուն ուղղուած է. ա՜յ, է՜յ. օրինակ՝

‣ ո՜վ մարդկային արդարութիւն, թող ես թքնեմ քո ճակատէն (Սիամանթօ).

2. հիացումի՝ զարմանքի բացագանչութիւն.

3. վիշտի՝ աղէտի բացագանչութիւն. օրինակ՝

‣ ո՜վ դարք, ո՜վ բարք.

4. ծաղրի՝ հեգնանքի բացագանչութիւն:
Դարձուածքներ

Ո՞վ գիտէ

յայտնի չէ, ոչ ոք գիտէ, չեմ գիտեր։

Ո՞վ ըսես

ամէնքը, անխտիր կերպով, ամէն մարդ:

Ո՛վ կ՚ուզէ թող ըլլայ

որեւէ խտրութիւն՝ ընտրութիւն չեմ ըներ. բոլորն ալ ինծի համար միեւնոյնն են:

Ով որ

1. ամէն մէկը, իւրաքանչիւրը, ան որ, այն մարդը որ.
2. մէկը, անծանօթ մարդ մը։

ՆՈՐ

(beta)

ՀՈՂՄ

գոյական ուժեղ քամի՝ սովորաբար մթնոլորտային տեղումներով, սիք, սիւք, սողոխ, այս, ռեհ, կաթեգիս, հուրրիքէյն (անգլերէն), թիֆօն, նեսփա, յասոմն, յասում, ստռոբիլոս.

Տեսակներ

— մեղմը՝ հով, Տե՛ս ԶԵՓԻՒՌ, զով.

— ցրտաշունչը՝ սղոխ, հիւսիսի, պախրցի, բուք, ապարքտիաս, բորեազ.

— տաքը՝ խորշակ.

— ցամաքի կամ ծովու՝ մրրիկ, փոթորիկ, եւրակիկլոն։ Տե՛ս ԱՄՊՐՈՊ, ԹԱԹԱՌ։

ՆՈՐ

(beta)

ՆՈՐ

(beta)

ՑԱՒ

գոյական
    1. մարմնական անհաճոյ՝ տանջող զգացում՝ խանգարման՝ բորբոքումի՝ վէրքի՝ հիւանդութեան եւ այլնի պատճառով. խոցտուկ, կոտտանք.
    2. հիւանդութիւն, ախտ.
    3. մասնաւորապէս՝ ծննդական երկունք.
    4. տարափոխիկ՝ վարակիչ հիւանդութիւն. համաճարակ.
    5. կսկիծ, վիշտ, թախիծ, տրտմութիւն, մորմոք.
    6. (Փոխաբերական իմաստ) հոգ, մտահոգութիւն.
    7. (Փոխաբերական իմաստ) պատուհաս, փորձանք.
    8. (Փոխաբերական իմաստ) ափսոսանք:

Տեսակներ

— Դէմքի՝ դեմացաւ:

— Լանջքի՝ լանջացաւ:

— Լեզուի՝ լեցուացաւ:

— Խիղճի՝ խայթ, խղճահարութիւն։

— Խորունկ՝ կսկիծ, մորմոք, վիշտ։

— Ծննդաբերութեան՝ երկունք:

— Կողի՝ կողացաւ:

— Կուրծքի՝ կրծքացաւ։

— Մէջքի՝ միջացաւ։

— Յօդերու՝ յօդացաւ, հով, քամի։

— Պոչի՝ ոխ, քինախնդրութիւն:

— Ցաւի զգայնութեան յապաւում՝ անցաւութիւն:

— Փտեցնող՝ փտախտ:

Սեւ ցաւ

գոյական ժանտախտ:

Բաղադրեալ Բայեր

Ցաւ ու կրակի մէջ իյնալ

չէզոք բայ մեծ փորձանքի հանդիպիլ, դժբախտութիւն ունենալ։

Ցաւ քաշել

ներգործական բայ
    1. հիւանդութեամբ տառապիլ.
    2. ծանր ցաւ ունենալ.
    3. երկունքի ցաւով բռնուած ըլլալ.
    4. նեղութիւն՝ չարչարանք կրել.
    5. մէկուն՝ բանի մը համար ցաւ զգալ՝ ցաւիլ։

Ցաւերով տապկուիլ

կրաւորական բայ լուռ համակերպիլ ցաւերու՝ վիշտերու։

Ցաւը բռնել

ներգործական բայ ցաւը՝ հիւանդութեան տագնապը վրան գալ։

Ցաւի տէր ըլլալ, ցաւի տէր դառնալ

չէզոք բայ շատ վիշտ կրէլ, անդարմանելի ցաւ ունենալ:

Դարձուածքներ

Բարակ ցաւ

գոյական ծիւրախտ, հիւծախտ, թոքախտ։

Գլխու ցաւ

գոյական
    1. գլխացաւ, անգար.
    2. կիսագլխացաւ (Ֆրանսերէն migraine).
    3. մտահոգութիւն:

Փորի ցաւ

գոյական
1. խիթ.
2. նպատակ, պահանջ:

Մեծ ցաւի գաս, մեծ ցաւի տիրանաս

կը ցաւիմ։

Յաւ ի սիրտ, ցաւօք սրտի

սիրտին մէջ ցաւ զգալով, ցաւելով հանդերձ, սիրտի ցաւով։

Ցաւդ առնեմ, ցաւդ տանիմ

ցանկութիւն իր վրայ առնելու սիրելիին ցաւը՝ զայն ցաւէ ազատելու։

Ցաւը սիրտը

նստած ըլլալ՝ իր կսկծալի վիճակը լուռ ողբալով հնհնալ:

Ցաւս գլուխդ՝ հողս գլխուդ

դուն ալ մա՞րդ ես (արհամարհական արտայայտութիւն):

Աղբիւր՝ Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): էջ 2326

ՆՈՐ

(beta)

Գործածութիւն փորձնական 3 մէջբերում

Գտնուած բառաձեւերու գործածութիւնը

Արդիւնքները տեսնելու համար, բռնել հեռախօսը հորիզոնական դիրքով կամ / եւ մասշտաբը (zoom-ը) նուազեցնել

Փնտռել «հ-ով» բառը նաեւ հետեւեալ պատկերահանուած բառարաններուն մէջ —

Բացատրական

Հոմանիշներու

Արեւմտահայերէնի

Նորաբանութիւններու

Դարձուածաբանական եւ Բարբառային

Ուղղագրական

Գրաբարի

Միջին Հայերէնի

(2009) Միջին հայերենի բառարան

Վաղաշխարհաբարեան

(2014) Նորահայտ բառեր վաղաշխարհաբարյան աղբյուրներում

Օտար լեզուի

Անուններու

(2010) Հայոց ազգանունների բառարան
(2005) ՆՈՐ Ծածկանուններ (հայերեն և հայատառ) հայոց պարբերական մամուլում և գրականության մեջ - [Հայոց ծածկանունների բառարան]
(2005) ՆՈՐ Ծածկանուններ ձեռագիր և խմորատիպ մամուլում (Հայերեն և հայատառ) - [Հայոց ծածկանունների բառարան]
(2005) ՆՈՐ Հեղինակներ - [Հայոց ծածկանունների բառարան]
(1973) ՆՈՐ Կենսագրական բառարան (հայ մշակույթի գործիչներ)
(1968) Արական Անձնանուններ - [Հայոց լեզուի նոր բառարան]
(1968) Իգական Անձնանուններ - [Հայոց լեզուի նոր բառարան]
(1942) Հայոց անձնանունների բառարան

Տեղանուններու

(2011) Տարածված աշխարհագրական տեղանունների ցանկ - [Արեւմտահայերէն-արեւելահայերէն նոր բառարան]
(1986) Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան

Բուսանուններու

Մասնագիտական

(2015) Հայկական խոհանոցի բառարան
(2013) ՆՈՐ Ֆիզիոլոգիական տերմինների հայերեն-անգլերեն-ռուսերեն բառարան-տեղեկատու
(1987) Հայերենագիտական բառարան
(1979) Տէրունի տօներ - [Ծիսական Բառարան]
(1979) Եկեղեցական իրեղէններ եւ նիւթական առարկաներ - [Ծիսական Բառարան]
(1975) Լեզվաբանական բառարան

Յապաւումներու

(2021) ՆՈՐ Տառային հապավումներ - [Նոր բառեր. Զ պրակ]
(2020) ՆՈՐ Տառային հապավումներ - [Նոր բառեր. Ե պրակ]
(2007) Հայերենում գործածվող տառային հապավումների բառարան
(1996) Հապավումներ - [Նոր բառերի բացատրական բառարան]

Գտնուած բառաձեւերու գործածութիւնը

հ-ով †չստուգուած (3 մէջբերում)

Բացատրական

Հոմանիշներու

Արեւմտահայերէնի

Նորաբանութիւններու

Յանգարան

Բառակազմական

Ստուգաբանական

Դարձուածաբանական եւ Բարբառային

Ուղղագրական

Գրաբարի

Միջին Հայերէնի

Վաղաշխարհաբարեան

Օտար լեզուի

Անուններու

Տեղանուններու

Բուսանուններու

Մասնագիտական

Յապաւումներու