Հայերէն բառարան

‣ ⨀հին նշանակութիւն Ելանել ի քաղաքէ։
‣ ⨀հին նշանակութիւն Փրկել ի չարէ։
‣ ⨀հին նշանակութիւն Պարտել ի թշնամեաց։
‣ ⨀հին նշանակութիւն Առնել յոչնչէ։
‣ ⨀հին նշանակութիւն Տառապել ի տօթոյ։
‣ ⨀հին նշանակութիւն Մաշել ի ծարաւոյ։
‣ ⨀հին նշանակութիւն Բղխել ի վիմէ։

Ներկայումս պահպանվել է մի քանի քարացած ձեւերում և դեռ կենդանութեան նշոյլ ունի մի քանի դարձուածքներում։

Օրինակ քարացած ձեւեր.

‣ Ի բնէ, ի ծնէ, ի սկզբանէ, ի հեճուկս, ի տեղի, ի նկատ առնել, ի նկատի ունենալ.
‣ դէպի (= դէպ ի),
‣ բացի (= բաց ի)։
‣ Ի վեր, ի վար (նախընթաց գոյականով), օրինակ՝ Պատն ի վեր, պատն ի վար, գետն ի վեր, գետն ի վար, դար ի վեր, դար ի վար. բերան(ք)ս ի վեր, բերան(ք)ս ի վար, ևն։
‣ (Տե՛ս այս բառերը)։

Դարձուածքներում,

հայցականից առաջ, նշանակում է
1. համար, նպատակով։

‣ Յայտնել ի գիտութիւն՝ ի մխիթարութիւն՝ յուրախութիւն բոլորի։
‣ Դնել ի ցոյց։
‣ Գործել ի ցոյցս մարդկան։

2. Եղանակ (ի՞նչ կերպով)։

‣ Ի լրացումն նախկին օրէնքի։
‣ Ի զարմանս ամենքի։

Բացառականի և հայցականի մէջ նշանակում է
1. երկու ծայր (մի կէտից մինչեւ միւս կէտը)։

‣ Ծայրէ ի ծայր, ծովէ ի ծով, դռնէ ի դուռ։

2. Ամբողջապէս, բոլորովին։

‣ Բացէ ի բաց.
‣ սրտէ ի սիրտ (բոլոր սրտով)։

⨀հին բառ 1. Ի ԲԱՑ

մակբայ Բաց դրութեամբ, չփակված։ Տե՛ս Բաց (1)։

⨀հին բառ 2. Ի ԲԱՑ

մակբայ
1. Հեռու, դէնը։

‣ «Նոքա հառաչք են հայրենեաց, Նոքա չերթան սըրտէս ի բաց»։

Բաղադրեալ Բայեր

⨀հին բառ Ի բաց առնել (արարի)

ներգործական բայ Հեռացնել, վերցնել։

⨀հին բառ Ի բաց բառնալ

ներգործական բայ Յետ վերցնել, դէնը դնել։

⨀հին բառ Ի բաց դնել

ներգործական բայ Դէնը դնել, մի կողմ ձգել։

⨀հին բառ Զոգի ի բաց դնել

չէզոք բայ Կեանքից ձեռք վերցնել, մահը աչքն առնել։

⨀հին բառ Ի բաց անցուցանել

ներգործական բայ Հեռացնել, վռնտել։

⨀հին բառ Ի բաց լինել

չէզոք բայ Հեռու լինել, հեռու մնալ։

⨀հին բառ Ի բաց լինել յահէ

չէզոք բայ Ահից՝ երկիւղից ազատվել։

⨀հին բառ Ի բաց կալ

չէզոք բայ Յետ կանգնել, հեռու մնալ։

2. Շատ հեռու, սաստիկ, չափազանց։

Տե՛ս եւ Բաց (1)։

Աղբիւր՝ Ստեփան Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան. Երեւան: Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն (1944): էջ 783

ՆՈՐ

(beta)

ԲԱՑԻ

Նախադրութիւն Տե՛ս Բաց՚ի տակ։

Աղբիւր՝ Ստեփան Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան. Երեւան: Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն (1944): էջ 379

ՆՈՐ

(beta)

ԲԱՑ

ածական գոյական
1. արմատ բանալ բայի.

2. ինչ որ գոց չէ, անփակ, չծածկուած, չվարագուրուած. օրինակ՝

‣ պատուհան.

3. չկղպուած, փականքի տակ չառնուած. օրինակ՝

‣ դուռ, դարակ.

4. գործող, աշխատանք է չդադրած. օրինակ՝

‣ դպրոց, տպարան.

5. ձեռամբարձ, հրապարակային, յայտնի, չթաքուցուած. օրինակ՝

‣ քուէարկութիւն.

6. ազատ, արձակ, անկաշկանդ. օրինակ՝

‣ ծով, դաշտ.

7. թեթեւ գունաւորուած. օրինակ՝

‣ թէյ.

8. վստահ, համարձակ. օրինակ՝

‣ լեզու.

9. բարակցուած, տափակցուած. օրինակ՝

‣ խմոր.

10. եկամուտի՝ մուտքի պակաս՝ պակասորդ.

(Ֆրանսերէն տէֆիսիթ).

    11. մերկ, հոլանի (մարմին).

    12. գրաբարաձեւ բացասականի նախդիր (ի բաց առեալ = բացի).

    13. բարդիչ մասնիկ. օրինակ՝

‣ ճակատ + բաց = ճակատաբաց.

14. հեռու, հեռուն, դուրսէն. օրինակ՝

‣ բացուստ.

Ածանցական Բառեր

— Գոյական՝ Բացութիւն, Բացուածք:

Հակառակը՝ գոց, փակ, գաղտնի, ծածուկ, մութ։

Բաղադրեալ Բայեր

բացը ելլել

չէզոք բայ ա) յայտնուիլ, բ) ծովուն մէջ խորանալ.

բաց խօսիլ

չէզոք բայ իրականութիւնը յայտնել.

բերանը բաց մնալ

չէզոք բայ ապշիլ.

ոռը բաց պառկիլ, վրան բաց պառկիլ

չէզոք բայ անհեթեթ երազ տեսնողին կ՚ըսուի.

Դարձուածքներ

ածական բացայայտ, լկտի (խօսքեր).

մակբայ յայտնապէս, ակներեւ.

լայն բաց

ածական լայնաբաց, լայնափեռեկ.

կէս բաց

ածական կիսաբաց, թերաքամ (դուռ).

բերանը բաց

ածական ա) ապուշ՝ անգործ, բ) անգաղտնապահ.

գլուխը բաց

ածական ոտքը բոպիկ՝ չափէ դուրս ծառայասէր՝ նուիրուած.

դուռը բաց

ածական հիւրասէր.

ճակատը բաց

ածական համարձակ՝ անվախ.

երեսը բաց կին

ածական ըսուելիքը-չըսուելիքը խօսող։

Աղբիւր՝ Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): էջ 317

ՆՈՐ

(beta)

    1. մեր այբուբենին տասնըմէկերորդ տառը եւ հինգերորդ ձայնաւորը, որ կ՚արտասանուի լեզուին արմատը մօտեցնելով քիմքին եւ բերանը քիչ բացած. մեր հին քերականները տաղաչափական կամ քերթողական արուեստի մէջ զայն նկատած են մերթ երկար եւ մերթ կարճ, ինչպէս ա-ը. անունն է ինի.

    2. գլխագիր ի-ն, քովը կէտ (= Ի.), դասական թուական ածական է եւ կը նշանակէ քսաներորդ, իսկ նոտրգիր կամ բոլորգիր կամ շեղագիր ի-ն բացարձակ թուական ածական է եւ կը նշանակէ քսան.

    3. ի գիրը իբրեւ նախդիր՝ ձայնաւոր սկզբնատառէն առաջ յ-ի (= կէս ի-ի) արժէքին կը վերածուի, ինչպէս կը տեսնենք գրաբար հոլովմանց մէջ. օրինակ՝

‣ ի հիւսիսոյ եւ յարեւելից, ի շէնս եւ յանշէնս.

նոյն ձեւով կը ներկայանայ նաեւ իբրեւ նախամասնիկ մը (préfixe) ինչ-ինչ բառերու սկիզբը. օրինակ՝

‣ աւելի = յաւելուլ, ածիլ = յածիլ, աջ, աջող = յաջող, եւ այլն.

4. ի նախդիրը քանի մը ածական բառերու առջեւ դրուելով մակբայի արժէք կու տայ անոնց. օրինակ՝

‣ ի զուր, ի դէպ ի բնէ, ի ծնէ, ի սկզբանէ, ի հեճուկս, ի տեղի, ի նկատի ունենալ, ի վեր, ի վար, դէպ ի (= դէպի, բաց ի (= բացի).

5. փոխ առնուած օտար անուններու կամ բառերու սկզբնատառ ի ձայները ընդհանրապէս հակամէտ են կորսուելու. օրինակ՝

‣ Իսահակ = Սահակ, Իզապէլ = Զապէլ, իկոն = կոն (= պատկեր), եւ այլն.

6. ի գիրը բառի մը վերջավանկին մէջ կը կորսուի հոլովման ատեն. օրինակ՝

‣ մարմին = մարմնի (= մարմնոյ), բագին = բագնի.

7. բառին վերջը գտնուող ի-ն հոլովման ատեն կը փոխուի ւ-ի. օրինակ՝

‣ եկեղեցի = եկեղեցւոյ.

8. ի գիրը՝ երբ իրմէ ետք ունի ւ գիրը՝ կը փոխուի ո-ի. օրինակ՝

‣ պատիւ = պատուոյ.

նոյն փոփոխութիւնը տեղի կ՚ունենայ իւ վերջացող միավանկ բառերուն մէջ, բայց աւելի ը ձայնով կ՚արտաբերուի ո-ն՝ հոլովուած բառին մէջ. օրինակ՝

‣ թիւ = թուոյ, տիւ = տունջեան, եւ այլն.

9. ի գիրը կարգ մը բառերու մէջ կը փոխարինէ է գիրը. օրինակ՝

‣ տէր = տիրել, սէր = սիրել օրէն = օրինաւոր, եւ այլն.

10. ի գիրը բառերու առաջին վանկին մէջ ընդհանրապէս կը կորսուի ածանցման, բարդութեան կամ հոլովման ատեն. օրինակ՝

‣ սիրտ = սրտի = սրտապնդել, ընտիր = ընտրել = ընտրութիւն, գիրկ = գրկել = գրկախառն, եւ այլն (գիրկընդխառնում-ը կը մնայ անփոփոխ).

11. ի գիրը իբրեւ յետադաս մասնիկ կը դրուի ինչ-ինչ գոյական բառերու ծայրը եւ ունեցող նշանակութիւնը կու տայ անոնց. օրինակ՝

‣ յարգի, կորովի, աղի, եւ այլն.

12. դասական հայերէնի յատուկ ինչ-ինչ բառերու ծայրը գտնուող ի-ն՝ իբրեւ թարմատար գիր՝ զանծ առնուած է աշխարհաբար հայերէնի մէջ. օրինակ՝

‣ պատասխանի ետ Յիսուս = պատասխան տուաւ Յիսուս, նոյն ձեւով ՝ պանդոկի = պանդոկ, լորամարգի = լորամարգ, ձօնի = ձօն, եւ այլն.

13. բայի աներեւոյթներուն վրայ դրուած ի գիրը բայածական բառեր կազմելու կը ծառայէ. օրինակ՝

‣ ցանկալ = ցանկալի, ողբալ = ողբալի, եւ այլն (Այս կանոնին հետ կապ չունին լի ածականով կազմուած բառերը. օր. ցաւ+ա+լի) :

Աղբիւր՝ Գնէլ արքեպիսկոպոս Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայոց լեզուի նոր բառարան. Պէյրութ: Կ. Տօնիկեան եւ Որդիք Հրատարակչատուն (1992): էջ 735

ՆՈՐ

(beta)

ԲԱՑԻ

նախադրութիւն զատ, ուրիշ, առանց:

ՆՈՐ

(beta)

Գործածութիւն փորձնական 1 մէջբերում

Գտնուած բառաձեւերու գործածութիւնը

Արդիւնքները տեսնելու համար, բռնել հեռախօսը հորիզոնական դիրքով կամ / եւ մասշտաբը (zoom-ը) նուազեցնել

Փնտռել «բաց-ի» բառը նաեւ հետեւեալ պատկերահանուած բառարաններուն մէջ —

Բացատրական

Հոմանիշներու

Արեւմտահայերէնի

Նորաբանութիւններու

Դարձուածաբանական եւ Բարբառային

Ուղղագրական

Գրաբարի

Միջին Հայերէնի

(2009) Միջին հայերենի բառարան

Վաղաշխարհաբարեան

(2014) Նորահայտ բառեր վաղաշխարհաբարյան աղբյուրներում

Օտար լեզուի

Անուններու

(2010) Հայոց ազգանունների բառարան
(2005) ՆՈՐ Ծածկանուններ (հայերեն և հայատառ) հայոց պարբերական մամուլում և գրականության մեջ - [Հայոց ծածկանունների բառարան]
(2005) ՆՈՐ Ծածկանուններ ձեռագիր և խմորատիպ մամուլում (Հայերեն և հայատառ) - [Հայոց ծածկանունների բառարան]
(2005) ՆՈՐ Հեղինակներ - [Հայոց ծածկանունների բառարան]
(1973) ՆՈՐ Կենսագրական բառարան (հայ մշակույթի գործիչներ)
(1968) Արական Անձնանուններ - [Հայոց լեզուի նոր բառարան]
(1968) Իգական Անձնանուններ - [Հայոց լեզուի նոր բառարան]
(1942) Հայոց անձնանունների բառարան

Տեղանուններու

(2011) Տարածված աշխարհագրական տեղանունների ցանկ - [Արեւմտահայերէն-արեւելահայերէն նոր բառարան]
(1986) Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան

Բուսանուններու

Մասնագիտական

(2015) Հայկական խոհանոցի բառարան
(2013) ՆՈՐ Ֆիզիոլոգիական տերմինների հայերեն-անգլերեն-ռուսերեն բառարան-տեղեկատու
(1987) Հայերենագիտական բառարան
(1979) Տէրունի տօներ - [Ծիսական Բառարան]
(1979) Եկեղեցական իրեղէններ եւ նիւթական առարկաներ - [Ծիսական Բառարան]
(1975) Լեզվաբանական բառարան

Յապաւումներու

(2021) ՆՈՐ Տառային հապավումներ - [Նոր բառեր. Զ պրակ]
(2020) ՆՈՐ Տառային հապավումներ - [Նոր բառեր. Ե պրակ]
(2007) Հայերենում գործածվող տառային հապավումների բառարան
(1996) Հապավումներ - [Նոր բառերի բացատրական բառարան]

Գտնուած բառաձեւերու գործածութիւնը

բաց-ի †չստուգուած (1 մէջբերում)

Բացատրական

Հոմանիշներու

Արեւմտահայերէնի

Նորաբանութիւններու

Յանգարան

Բառակազմական

Ստուգաբանական

Դարձուածաբանական եւ Բարբառային

Ուղղագրական

Գրաբարի

Միջին Հայերէնի

Վաղաշխարհաբարեան

Օտար լեզուի

Անուններու

Տեղանուններու

Բուսանուններու

Մասնագիտական

Յապաւումներու